گواهینامه ATEX یکی از تاییدیههای اتحادیه اروپا محسوب میشود که به تجهیزات مورد استفاده در محیطهای دارای اتمسفر انفجار مورد استفاده قرار میگیرند. این تاییدیه با رعایت اصول و استانداردهای ایمنی ساخت و مدیریت آن در فضای کاری، اعطا میشود. در ادامه به بررسی این گواهی، جزئیات علامتگذاری و راههای اطمینان از اصالت آن پرداختهایم.
گواهینامه ATEX یا اتکس چیست؟
ATEX مخفف AT mosphère EXplosibles (از کلمه فرانسوی به معنای اتمسفرهای انفجاری) است. اتکس یا ATEX گواهینامهای است که توسط اتحادیه اروپا اعطا شده و به تجهیزاتی تعلق میگیرد که طبق دستورالعملهای آن در ساخت و بهره برداری عمل کرده باشند. این گواهینامه با هدف محافظت از سلامت و ایمنی نیروی کار، تجهیزات و حیوانات در مقابل خطراتی چون انفجار است. بنابراین، این گواهینامه مربوط به تجهیزات موجود در محیطهای خاص با اتمسفرهای انفجاری است تا امنیت را تضمین کند.
فضاهایی که نیاز به چنین تجهیزاتی دارند، اغلب با ۳ فاکتور کلی مشخص میشوند که عبارتند از؛
- هوا
- منبع احتراق
- موادی چون گازهای قابل اشتعال، مه یا بخار و گرد و غبار قابل احتراق
تجهیزاتی که گواهینامه ATEX دریافت کردهاند، با برچسب EX مشخص شده و به شما این اطمینان را میدهند که در فضاهای انفجاری ایمن عمل میکنند.
تفاوت دایرکتیو تجهیزات با دایرکتیو محیط کار در گواهینامه atex چیست
گواهینامه ATEX براساس دو دایرکتیو اصلی اعطا میشود که یکی مربوط به ایمنی تجهیزات و دیگری مربوط به ایمنی محیط کار است. در واقع، تفاوت این دو دایرکتیو به کاربرد آنها بر میگردد تا امنیت را بهصورت یکپارچه ایجاد کند.
دایرکتیو ایمنی تجهیزات (Directives 2014/34/EU)
دایرکتیو استاندارد atex تجهیزات برای دستگاه است که کارایی آن را در محیطهایی با اتمسفر انفجاری بیان کرده و مقاومت آن را در برابر انفجار تایید میکند.
دایرکتیو ایمنی محیط کار (Directives 1999/92/EC)
در مقابل، دایرکتیو گواهینامه atex محیط کار مربوط به محل استقرار دستگاه است تا مناطق خطر به گونهای سازماندهی شوند که امنیت را به حداکثر آن برساند. بهعبارتی، این بخش مربوط به مدیریت محیطی و استفاده درست از تجهیزات مطابق گروهبندیهای دستگاه است.
انواع روشهای حفاظت در برابر انفجار (Protection Concepts)
در گواهینامه ATEX انواع و اقسام روشهای محافظتی در مقابل انفجار در نظر گرفته میشود که شامل موارد زیر است:
محفظه ضد شعله (Ex d – Flameproof)
این روش مربوط به قدرت تحمل و ظرفیت محفظه دستگاه است تا در صورتی که انفجار به هر دلیلی رخ دهد، سرد شده و به فضای بیرون درز پیدا نکند. بنابراین، امنیت سایر تجهیزات، محیط و نیروی کار را حفظ میکند.
ایمنی افزایش یافته (Ex e – Increased Safety)
این روش حفاظتی به کیفیت قطعات میپردازد. در واقع، در این روش تاکید میشود که قطعات به گونهای باشند که امکان جرقهزدن در آنها وجود نداشته باشد. این امر مربوط به حفظ فاصله، ایجاد عایق و استحکام بیش از حد معمول در محیطهای انفجاری است.
ایمنی ذاتی (Ex i – Intrinsic Safety)
در این روش، که برای کنترل و محافظت انرژی الکتریکی است، جریان و ولتاژ برق با توجه به گروهبندی و نوع اتمسفر انفجاری محدود میشوند. این محدودیت باعث میشود که احتمال جرقه و احتراق تا حد بسیار زیادی کاهش یابد و خطر انفجار تا حد زیادی رفع شود.
سایر روشهای حفاظتی (Ex p, Ex m, Ex o)
این روشها به روشهای حذف معروف هستند. یعنی، دستگاه را به گونهای طراحی میکنند که منبع جرقه به کل از محیط و فضاهایی که احتمال احتراق دارد، دور میکند. این روش با ترکیب سایر روشهای نامبرده، گواهینامه ATEX را کاملا ایمن و مطمئن نگه میدارد.
گروهبندی تجهیزات در استاندارد اتکس
در گواهینامه ATEX تجهیزات براساس اینکه در کدامیک از گروههای زیر قرار میگیرند، دستهبندی و تایید میشوند:
گروه I (تجهیزات معدنی): مخصوص معادن زیرزمینی
محیطهای معدنی یکی از فضاهایی هستند که تجهیزات آن باید دارای گواهینامه و استانداردهایی چون ATEX برای حفظ امنیت باشند. فضاهایی مثل معادن زیرزمینی شرایط خاصی دارند، زیرا این احتمال وجود دارد که گاز متان یا گرد و غبار زغال سنگ شرایط جوی ویژهای مثل انفجار ایجاد کنند.
بنابراین، تجهیزات این محیط باید متناسب با این شرایط شدید آزمایش و تایید شوند، چرا که خرابیهای احتمالی آن میتوانند عواقب جدی در پی داشته باشند. در این شرایط، برچسب استاندارد ATEX تضمین میکند که سطح ریسک یک منطقه با سطح حفاظت مربوطه از تجهیزات مطابقت دارد.
گروه II (تجهیزات غیر معدنی): صنایع نفت، گاز و پتروشیمی
این گروه مربوط به تجهیزاتی است که در فضاهای غیر معدنی به کار میرود. اتمسفرهای انفجاری در این گروه مربوط به صنایع نفت و گاز و پتروشیمی است و باید محافظت دستگاه طبق این موارد تعیین شود. برای مثال؛ در کارخانههای داروسازی، نفت و گاز از این تجهیزات که تاییده Ex دارند، استفاده کنید. این گروه خود ردههای مختلفی دارد که عبارتند از؛
رده ۱
تجهیزاتی که در این رده قرار میگیرند، در منطقه صفر تا ۲۰ که برحسب نوع خطر است، قابل استفاده هستند. منطقه صفر به معنی وجود گازها و منطقه ۲۰ بیانگر گرد و غبار است. محصولاتی که در این رده قرار میگیرند، شامل چراغهای ضد انفجار، فیلتر گرد و غبار و غیره هستند که کاربردهای سادهتری دارند.
رده ۲
تجهیزات رده ۲ در گواهینامه ATEX برای محافظت بالا در مقابل منطقه ۱ تا ۲۱ طراحی شدهاند تا امنیت را حفظ کرده و از بروز خطاهای مکرر جلوگیری کنند.
رده ۳
این رده از تجهیزات برای منطقه ۲ گازها و منطقه ۲۲ گرد و غبار کاربرد دارند. این دستگاهها عموما برای حفظ امنیت در کارخانههای مختلف و با محدود کردن سطح دمای تجهیزات همراه است.
کلاسهای دمایی استاندارد atex چیست + جدول
علاوهبر طبقهبندی مناطق، در گواهینامه ATEX کلاسهای دمایی نیز اهمیت زیادی دارند و یکی از شاخصهایی هستند که در برچسب نمایش داده میشوند. این کلاسهای دمایی بیانگر حداکثر دمایی هستند که تجهیزات مربوطه میتواند در شرایط خطا آن را تحمل کنند. در جدول زیر، هر کلاس دمایی همراه با معنای آن ذکر شدهاست.
| کلاس دمایی | سطح دما |
|---|---|
| T1 | حداکثر تا ۴۵۰ درجه سانتیگراد |
| T2 | حداکثر تا ۳۰۰ درجه سانتیگراد |
| T3 | حداکثر تا ۲۰۰ درجه سانتیگراد |
| T4 | حداکثر تا ۱۳۵ درجه سانتیگراد |
| T5 | حداکثر تا ۱۰۰ درجه سانتیگراد |
| T6 | حداکثر تا ۸۵ درجه سانتیگراد |
طبق این جدول، هرچه عدد کلاس دمایی T پایینتر باشد، سطح دمای مجاز بالاتر خواهد بود.
آموزش تفسیر و خواندن کد گواهینامه ATEX (Ex Marking)
گواهینامه اتکس با یک برچسب نمایش داده میشود که برای اطمینان از اصالت کالا یا مناسببودن آن برای محیط کار شما، باید توانایی خواندن آن را داشته باشید. این تاییدیه متشکل از چند بخش کلی است که عبارتند از؛
- گروه یا دسته تجهیزات (معدنی یا غیر معدنی)
- نوع اتمسفر قابل انفجار در فضای کار (گاز یا گرد و غبار)
- نوع محافظت دربرابر احتراق (الکتریکی یا غیر الکتریکی)
- کلاس دما (تحمل و ظرفیت دستگاه)
- سطح حفاظت تجهیزات یا EPL متناسب با منطقه مورد استفاده
برای مثال یک نمونه از برچسب محصول را همراه با تفسیر آن در ادامه قرار دادهایم:
II 2G Ex h IIB T4 Gb
تفسیر:
II = اولین علامت که در ابتدای برچسب ظاهر میشود، نشانگر گروه تجهیزات است. در این محصول، این علامت بیانگر این مسئله است که دستگاه مربوطه در تجهیزات غیر معدنی مثل پتروشیمی کاربرد دارد.
2G = دومین علامت رده تجهیزات را نشان میدهد که در این محصول برای منطقه ۱ که دارای اتمسفر کاز است، کاربرد داشته و سطح ایمنی بالایی را ایجاد میکند.
Ex = تاییدیه ATEX برای تجهیزات ضد انفجار
h = نوع حفاظت در برابر احتراق “h” (برای تجهیزات غیر الکتریکی مطابق با استاندارد EN ISO 80079-36/-37)
IIB = گروه گاز (مناسب برای گازهای گروههای IIA و IIB، مثلا اتیلن)
T4 = این عدد کلاس دما را نشان میدهد که در این نمونه، دستگاه حداکثر تا دمای سطح ۱۳۵ درجه سانتیگراد امنیت را تضمین کرده و ضد انفجار است.
Gb = سطح حفاظت تجهیزات (EPL)، برای استفاده در منطقه ۱
این سیستم علامتگذاری به وضوح نشان میدهد که تجهیزات برای کدام منطقه و نوع جو انفجاری تایید شدهاند.
تفاوت کلیدی گواهینامه ATEX و IECEx
گواهینامه IECEx مانند اتکس مربوط به ایمنسازی تجهیزات در فضاهای انفجاری است. تفاوت این دو گواهینامه به منطقه جغرافیایی بر میگردد. درحالیکه، هردو گواهینامه دارای الزامات سختگیرامهای برای حفظ امنیت هستند، ATEX در اتحادیه اروپا و IECEx در فضای بینالمللی پذیرفته میشوند.
مراحل صدور و دریافت گواهینامه ATEX
همه محصولاتی که دارای نماد EX هستند، مراحل زیر را طی کردهاند.
طبقهبندی مناطق: در وهله اول باید مناطقی که خطرناک هستند و باید تجهیزات دارای تاییدیه در آن قرار بگیرند را شناسایی و براساس استانداردهای اتکس که نوع خطراتی چون گاز، گرد و غبار یا مه را در نظر میگیرند، طبقهبندی کنید.
تعیین گروه تجهیزات: حالا باید گروه تجهیزات معدنی یا غیر معدنی را برای محصول خود مشخص کنید.
ساخت تجهیزات طبق استانداردهای موجود: برای دریافت گواهینامه اتکس در وهله اول باید محصول یا تجهیزات خود را طبق استانداردهای آن بسازید تا مورد تایید مهندسان این مرکز قرار بگیرد.
تهیه مستندات فنی: تولید کننده تجهیزات باید یک فایل جامع از جزئیات مربوط به طراحی دستگاه، مراحل ساخت و بهرهبرداری را در آن قرار دهد تا در صورت نیاز مورد بررسی مرکز ارائه گواهیمه atex قرار بگیرد.
آزمایش توسط مرکز: پس از اینکه دستگاه مورد نظر ساخته شد، توسط مهندسین این مرکز و در محیطهای انفجاری مطابق کاربرد اصلی خود آزمایش میشوند. این آزمایش تعیین میکند که آیا محصول واقعا ایمن است یا خیر.
پرداخت هزینه: هزینه دریافت گواهینامه ATEX براساس هر محصول متفاوت است. این موضوع به نوع محصول و میزان پیچیدگی و اجرای آن بستگی دارد. به عبارتی، هر چه محصول مورد نظر سادهتر باشد، هزینه کمتری دارد و هر چقدر پیچیدهتر باشد، هزینه آن بیشتر خواهد بود.
چگونه اصالت گواهینامه ضد انفجار را استعلام کنیم؟
راهکارهای متعددی برای استعلام گواهینامه اصالت تجهیزات وجود ندارد. یکی از این موارد، بررسی برچسب گواهینامه ATEX و مطابقت دادن ترتیب آن با نمونهای است که در همین مطلب بررسی کردیم. اصلیترین راه برای بررسی اصالت گواهینامه، برداشتن شماره گواهینامه یا همان Certificate number که روی محصول درج شدهاست، خواهد بود که باید بهصورت مرحله به مرحله به شکل زیر صورت بگیرد:
گرفتن شماره گواهینامه و سرچ آن: شما کد مربوطه را از روی پلاک محصول برداشته و با سرچ آن در وبسایتهایی چون SIRA، UL, TUV که صادر کننده گواهیها هستند.
بررسی شرکت صادر کننده گواهینامه: برای اینکه بفهمید کدامیک از شرکتها گواهینامه atex را صادر کرده، کافیست که روی پلاک دستگاه بهدنبال نماد CE باشید. در کنار این نماد، کد چهار رقمی به چشم میخورد که کد شناسه همان شرکتی بوده که اتکس را صادر کردهاست.
بررسی شرکت در سایت مربوطه: در این مرحله، برای تایید اینکه شرکت مربوطه امکان صادر کردن این گواهی را دارد یا خیر روی لینک کلیک کرده و از بخش سمت چپ گزینه Legislation را انتخاب کرده و آن را روی 2014/34/EU فیلتر کنید. حالا میتوانید لیست شرکتهای صادر کننده گواهی را مشاهده کرده و با کدی که دارید، شرکت مربوطه را پیدا کنید.
سرچ کد: در نهایت، وارد سایت شرکتی که صادرکننده گواهی است شده و گواهینامه محصول موردنظر خود را بررسی کنید.
سوالات متداول
۱. اگر تجهیزات ATEX از ردهبندی دمایی خود فراتر بروند، چه اتفاقی میافتد؟
تجهیزاتی که از درجهبندی کلاس دمایی خود فراتر روند، خطر احتراق قابل توجهی را ایجاد میکنند و باید فوراً از برق کشیده شوند. سیستمهای نظارت بر دما باید هنگام نزدیک شدن به مقادیر مجاز، آلارمها را فعال کرده و به طور خودکار خاموش شوند. تجزیه و تحلیل علت ریشهای باید مشخص کند که آیا مشکل از شرایط محیطی، نقص تجهیزات یا مشکلات نصب ناشی میشود یا خیر.
۲. گواهینامه ATEX برای چه تجهیزاتی لازم است؟
برای تجهیزاتی که در محیطهای نفت و گاز، پتروشیمی، معادن، صنایع شیمیایی، سیلوهای غلات و کارخانجات دارای گردوغبار قابل اشتعال استفاده میشوند، داشتن گواهینامه ATEX ضروری یا بهشدت توصیه میشود.
۳. آیا گواهینامه ATEX تاریخ انقضا دارد؟
خود گواهینامه معمولا تاریخ انقضا ندارد، اما در صورت تغییر طراحی، قطعات، شرایط استفاده یا استانداردها نیاز به بازبینی و صدور مجدد خواهد داشت
۴. آیا تجهیزات بدون ATEX را میتوان در مناطق انفجاری استفاده کرد؟
خیر. استفاده از تجهیزات فاقد گواهینامه ATEX در محیطهای مستعد انفجار خطرناک، غیرقانونی و برخلاف اصول ایمنی است و میتواند منجر به حادثه، انفجار یا مسئولیت حقوقی شود.